Posts

नसरापूर येथील उपेक्षित वारसास्थळ 'स्वराज्य स्मारक स्तंभ'

Image
आपल्या महाराष्ट्रामध्ये बऱ्याच गावांमध्ये विविध वारसा लपलेला आहे. अशी हि महत्वाची वारसा  स्थळे येता-जाता वाटेवर असूनही ती सहजपणे दुर्लक्षित होतात असेच एक वारसा स्थळ हे 'पुणे - सातारा' रस्त्यावर 'राजगडकडे' जाणाऱ्या 'नसरापूर' बसस्थानकाच्या शेजारी असून हे वारसा स्थळ चारही बाजूने कुंपण असलेल्या एका जागेमध्ये आहे. या चारही बाजूने कुंपण असलेल्या जागेमध्ये एक 'स्मारक स्तंभ' आपल्याला पाहायला मिळतो तोच हा 'स्वराज्य स्मारक स्तंभ' होय.

बऱ्याचवेळेस अनेक लोक या 'चेलाडी किंवा नसरापूर' फाट्यावरून राजगडाकडे जातात परंतु हा स्तंभ कायम खुणावतो परंतु कोणी या स्मारक स्तंभाकडे फिरकत देखील नाही. तसेच हा स्मारक स्तंभ का उभारला कशासाठी उभारला याबाबत मात्र लोकांना माहिती नसल्यामुळे हे ठिकाण अजून दुर्लक्षित होते. आज आपण या 'स्वराज्य स्मारक स्तंभाबद्दल' माहिती पाहणार आहोत.

'श्रीमंत बाबासाहेब पंतसचिव' यांनी हिंदवी स्वराज्याच्या स्थापनेचे स्मारक म्हणून हा दगडी स्तंभ उभारला.
हा 'स्वराज्य स्मारक स्तंभ' भोर संस्थानचे अधिपती 'श्रीमंत बाबासाहेब…

शमीच्या वृक्षाखाली असलेला 'गुपचूप गणपती'

Image
पुणे शहरात फिरण्यासाठी बरीच छोटी मोठी मंदिरे आहेत. काही प्राचीन मंदिरे देखील आपल्याला पुण्यामध्ये बघायला मिळतात तर शिवकालीन आणि पेशवेकालीन मंदिरे देखील आपल्याला बघायला मिळतात. असेच एक सुंदर मंदिर उत्तर पेशवाई मध्ये पुण्यातील शनिवार पेठेत आपल्याला पहायला मिळते. हे मंदिर म्हणजे‘वरदमूर्ती देवस्थान’ याच गणपतीला आजूबाजूला लोकं ‘गुपचूप गणपती’ म्हणून ओळखतात. 
आपण जेव्हा शनिवारवाड्याकडून ओंकारेश्वरकडे जायला निघतो तिथेच उजव्या बाजूला आपल्याला एक पोलीस चौकी लागते त्या पोलीस चौकीला लागूनच काही जुने आणि प्रसिद्ध घाट आहे त्यापैकी एक ‘नेने घाट’ तर खूप प्रसिद्ध आहे याच नेने घाटाकडे जाणाऱ्या उजव्या उजवीकडील रस्त्यावर आपण वळालो कि आपल्याला समोर दिसते ते दगडी चौकटीचे प्रवेशद्वार असलेले ‘गुपचूप गणपती मंदिर म्हणजेच श्री वरद गणपती देवस्थान’.

गुपचूप गणपती देवस्थान पाटी.
शनिवार पेठेमध्ये असलेले हे मंदिर भर वस्तीच्यामध्ये आहे. या मंदिराच्या सुंदर दगडी चौकटीच्या दिंडी दरवाज्याच्या प्रवेशद्वारातून आतमध्ये गेले असता आपल्याला आत दोन्ही बाजूस देवड्या पहायला मिळतात. येथून तीन दगडी पायऱ्या उतरून आत गेले कि एक छोटेसे …

अंधेरी येथील भौगोलिक आश्चर्य 'गिल्बर्ट हिल'

Image
आपला महाराष्ट्र हा भौगोलिकदृष्ट्या देखील अतिशय संपन्न आहे. जसा महाराष्ट्राला इतिहासाचा वारसा आहे तसाच भौगोलिक वारसा देखील महाराष्ट्राला मोठ्या प्रमाणात लाभलेला आहे. असाच एक महत्वाचा भौगोलिक वारसा आपल्याला पाहायला मिळतो तो संपूर्ण भारताची आर्थिक राजधानी असलेल्या मायानगरी 'मुंबई' मध्ये. मुंबई मधील 'अंधेरी' हे इतिहास कालीन गाव. या गावाचा उल्लेख हा आपल्याला 'महिकावतीची बखर' यामध्ये देखील आढळून येतो याच मुंबईमधल्या आजच्या महत्वाच्या भागामध्ये 'गिल्बर्ट हिल' नावाचे एक भौगोलिक आश्चर्य आपल्याला पाहायला मिळते. मुंबई मधील 'अंधेरी' मधील भूशास्त्राच्या दृष्टीने महत्वाचे असलेले 'गिल्बर्ट हिल' हा भाग याच भौगोलिक आश्चर्यामुळे प्रसिद्ध आहे.


'अंधेरी' मधील भूशास्त्राच्या दृष्टीने महत्वाचे असलेले 'गिल्बर्ट हिल'.
'मुंबई' शहरामध्ये जश्या प्राचीन लेणी, मंदिरे, आणि किल्ले आहेत तसेच 'मुंबई' या मायानगरी मध्ये भौगोलिक आश्चर्यदेखील मोठ्या प्रमाणात सापडतात. त्यातील जी काही भौगोलिक आश्चर्य हि विकास काम आणि मोठ्या प्रमाणात शहरीकरण यामध्…

ऐतिहासिक सासवड मधील 'बाळाजी विश्वनाथ भट पेशवे' यांची समाधी

Image
प्राचीन काळापासून महत्वाचे ठिकाण असलेले 'सासवड' प्रसिद्ध आहे ते मुळात सोपानदेवांच्या समाधीमुळे. पुरंदर किल्ल्याच्या कुशीत वसलेल्या 'सासवड' गावाला अनन्य साधारण महत्व प्राप्त झाले ते मध्ययुगात. पुण्यापासून अगदी जवळ असलेले ठिकाण हे आजही महत्वाचे ठिकाण आहे ते तेथील बाजारपेठेमुळे. 'कऱ्हा नदी आणि चांंबळी नदी' यांच्या संगमावर उभे असलेले 'संगमेश्वर मंदिर' म्हणजे सासवड गावातील अत्यंत महत्वाचे स्थान याच मंदिराच्या समोरील बाजूस आपल्याला 'कऱ्हाबाईचे' देखील मंदिर पाहायला मिळते. याच 'कऱ्हाबाई मंदिराच्या' शेजारी 'भट' घराण्याच्या पेशवाईचे संस्थापक 'बाळाजी विश्वनाथ भट' यांची समाधी आहे.
'बाळाजी विश्वनाथ भट' यांचे पणजे 'महादजीपंत भट' इ.स. १५७५ साली श्रीवर्धनच्या देशमुखीचा कारभार पाहत असत. 'महादजी पंत' यांचा जो मुलगा होता 'परशुराम पंत' हे छत्रपती शिवाजी महाराजांकडे चाकरीसाठी येणारे पहिले गृहस्थ. 'परशुराम पंत' यांच्याकडे सरदारकी होती. 'परशुराम पंत' यांचे चिरंजीव 'विसाजीपंत' हे देखील सरद…

प्राचीन बौद्ध भिक्खूंचे लेण्यांमधील 'वर्षावास आणि उपोस्थ' यांचे महत्व

Image
महाराष्ट्रातील लेणी या सर्व जगभर प्रसिद्ध आहेत. या लेण्या कशासाठी बांधल्या? का बांधल्या हे प्रश्न नेहमी लोकांना सतावत असतात या सर्व गोष्टी जाणून घेण्यासाठी आपल्याला बौद्ध धर्म आणि त्याचे तत्वज्ञान हे देखील जाणून घ्यावे लागते तरच आपल्याला या लेण्यांचे देखील महत्व समजण्यास मदत होते. तसे पहायला गेले तर बौद्ध धर्मात 'उपोस्थ' या गोष्टीला फार महत्व आहे. 'उपोस्थ' या शब्दाचा अर्थ 'जवळ बसणे' असा असून हा शब्द 'उप+स्था' या संस्कृत धातूपासून हा शब्द तयार झालेला आहे. 'जवळ बसणे' या शब्दाला बौद्ध धर्मात फार वेगळेपण आणि महत्वाचे सांगितले आहे. 
भिक्षूसंघाच्या एकसंधपणाच्या आणि शिस्तीच्या दृष्टीने  दोन विधी फार महत्वाचे मानले गेले आहेत. त्यातील पहिला विधी म्हणजे 'उपोस्थ किंवा उपोसथ विधी' हा होय. 'विनय महावग्गातील' वचनानुसार हा विधी मगध राज्याचा राजा 'बिंबिसार' याच्या सांगण्यावरून 'भगवान गौतम बुद्धांनी' आपल्या संघात स्वीकारला होता. जेव्हा 'भगवान गौतम बुद्ध' हे स्वत: 'राजगृह' म्हणजे आजचे बिहार मधील 'राजगिर' ये…

लावण्यवती 'मस्तानीची' उपेक्षित समाधी.

Image
महाराष्ट्रातील दऱ्या खोऱ्यात अनवट वाटांवर वारंवार भटकले तरी भटक्यांची मन हि कायम सह्याद्रीच्या पर्वत रांगांकडे ऐतिहासिक शहरांकडे आपोआप खेचली जातात. शनिवार-रविवार म्हणजे ‘डोंगर भटक्यांचे’ आवडते दिवस या दोन दिवसांचे प्लॅनिंग सुरु होते ते सोमवार पासूनच एक भटकंती थांबत नाही तोपर्यंत दुसऱ्या भटकंतीचे वेध लागलेले असतात. अश्याच अनवट भटकंतीसाठी विविध ऐतिहासिक स्थळे शोधणे अपरिचित वाटांवरून फिरणे आणि निसर्गाचा आणि इतिहासाचा मनमुराद आनंद लुटणे म्हणजे एक पर्वणीच असते. असेच एक सुंदर ऐतिहासिक ठिकाण आजही भटक्यांना खुणावत आहे ते म्हणजे पाबळ गावात असलेली ‘मस्तानीची समाधी’.

पुणे-शिरूर रस्त्यावर शिरूरपासून 'पाबळ' या गावी जाणारा फाटा फुटतो.पाबळ गावी जाण्यासाठी पुण्याहून एस.टी सेवा उपलब्ध आहे परंतु स्वतःचे वाहन असल्यास कधी पण उत्तम असते वाटेतले एखादे अपिरीचीत ठिकाण देखील बघायला मिळते त्याचाही मनसोक्त आनंद आपल्याला लुटता येतो. पुणे शिरूर रस्त्यावर असलेले 'पाबळ' हे गाव जरी इतर चार गावांप्रमाणे दिसणारं असलं तरी ऐतिहासिकदृष्टय़ा अतिशय महत्त्वाचं आहे. 'बाजीराव पेशव्यांची' द्वितीय पत्नी अस…

गुंजण मावळातील 'अमृतेश्वर मंदिर'

Image
महाराष्ट्रामध्ये प्राचीन आणि मध्ययुगीन कालखंडामध्ये अनेक मंदिरे उभारली गेली काही मंदिरे ही आजही महाराष्ट्रातील आडवाटांंवर असून देखील दुर्लक्षित आहेत. प्राचीन काळात किंवा मध्ययुगात या मंदिरांचे महत्व खूप होते असे आपल्याला त्यांच्या कोरीवकामावरून तसेच मंदिरांच्या बदलत जाणाऱ्या शैलींवरून समजून येते. असेच एक सुंदर मंदिर हे पुण्यापासून जवळच प्रसिद्ध असलेल्या 'बनेश्वर' मंदिरापासून अवघ्या ५ कि.मी. अंतरावर 'मोहरी' गावामध्ये असलेले 'अमृतेश्वर मंदिर'  आजही तसे उपेक्षितच आहे.

'मोहरी' गावामध्ये असलेले 'अमृतेश्वर मंदिर'
अमृतेश्वर मंदिराकडे जायचे असेल तर स्वारगेट बस स्थानकामधून 'तांभाड' या गावामध्ये जाणारी बस पकडावी ही 'तांभाड' पुण्यावरून नसरापूर येथून दीडघर, कतकावणे, हातवे बुद्रुक, तांभाड या गावामार्गे मोहरी या गावात यावे. पुणे - सातारा महामार्गावरून भोर फाट्यावरून आत वळावे आणि कासुर्डी गावाजवळील गुंजवणी नदीच्या जवळील अरुंद पुलास उजव्या बाजूला ठेवून हातवे, तांभाड मार्गे मोहरी गाव देखील आपल्याला गाठता येते. या गावाजवळून 'गुंजवणी नदी' व…