Posts

अंधेरी येथील भौगोलिक आश्चर्य 'गिल्बर्ट हिल'

Image
आपला महाराष्ट्र हा भौगोलिकदृष्ट्या देखील अतिशय संपन्न आहे. जसा महाराष्ट्राला इतिहासाचा वारसा आहे तसाच भौगोलिक वारसा देखील महाराष्ट्राला मोठ्या प्रमाणात लाभलेला आहे. असाच एक महत्वाचा भौगोलिक वारसा आपल्याला पाहायला मिळतो तो संपूर्ण भारताची आर्थिक राजधानी असलेल्या मायानगरी 'मुंबई' मध्ये. मुंबई मधील 'अंधेरी' हे इतिहास कालीन गाव. या गावाचा उल्लेख हा आपल्याला 'महिकावतीची बखर' यामध्ये देखील आढळून येतो याच मुंबईमधल्या आजच्या महत्वाच्या भागामध्ये 'गिल्बर्ट हिल' नावाचे एक भौगोलिक आश्चर्य आपल्याला पाहायला मिळते. मुंबई मधील 'अंधेरी' मधील भूशास्त्राच्या दृष्टीने महत्वाचे असलेले 'गिल्बर्ट हिल' हा भाग याच भौगोलिक आश्चर्यामुळे प्रसिद्ध आहे.


'अंधेरी' मधील भूशास्त्राच्या दृष्टीने महत्वाचे असलेले 'गिल्बर्ट हिल'.
'मुंबई' शहरामध्ये जश्या प्राचीन लेणी, मंदिरे, आणि किल्ले आहेत तसेच 'मुंबई' या मायानगरी मध्ये भौगोलिक आश्चर्यदेखील मोठ्या प्रमाणात सापडतात. त्यातील जी काही भौगोलिक आश्चर्य हि विकास काम आणि मोठ्या प्रमाणात शहरीकरण यामध्…

ऐतिहासिक सासवड मधील 'बाळाजी विश्वनाथ भट पेशवे' यांची समाधी

Image
प्राचीन काळापासून महत्वाचे ठिकाण असलेले 'सासवड' प्रसिद्ध आहे ते मुळात सोपानदेवांच्या समाधीमुळे. पुरंदर किल्ल्याच्या कुशीत वसलेल्या 'सासवड' गावाला अनन्य साधारण महत्व प्राप्त झाले ते मध्ययुगात. पुण्यापासून अगदी जवळ असलेले ठिकाण हे आजही महत्वाचे ठिकाण आहे ते तेथील बाजारपेठेमुळे. 'कऱ्हा नदी आणि चांंबळी नदी' यांच्या संगमावर उभे असलेले 'संगमेश्वर मंदिर' म्हणजे सासवड गावातील अत्यंत महत्वाचे स्थान याच मंदिराच्या समोरील बाजूस आपल्याला 'कऱ्हाबाईचे' देखील मंदिर पाहायला मिळते. याच 'कऱ्हाबाई मंदिराच्या' शेजारी 'भट' घराण्याच्या पेशवाईचे संस्थापक 'बाळाजी विश्वनाथ भट' यांची समाधी आहे.
'बाळाजी विश्वनाथ भट' यांचे पणजे 'महादजीपंत भट' इ.स. १५७५ साली श्रीवर्धनच्या देशमुखीचा कारभार पाहत असत. 'महादजी पंत' यांचा जो मुलगा होता 'परशुराम पंत' हे छत्रपती शिवाजी महाराजांकडे चाकरीसाठी येणारे पहिले गृहस्थ. 'परशुराम पंत' यांच्याकडे सरदारकी होती. 'परशुराम पंत' यांचे चिरंजीव 'विसाजीपंत' हे देखील सरद…

प्राचीन बौद्ध भिक्खूंचे लेण्यांमधील 'वर्षावास आणि उपोस्थ' यांचे महत्व

Image
महाराष्ट्रातील लेणी या सर्व जगभर प्रसिद्ध आहेत. या लेण्या कशासाठी बांधल्या? का बांधल्या हे प्रश्न नेहमी लोकांना सतावत असतात या सर्व गोष्टी जाणून घेण्यासाठी आपल्याला बौद्ध धर्म आणि त्याचे तत्वज्ञान हे देखील जाणून घ्यावे लागते तरच आपल्याला या लेण्यांचे देखील महत्व समजण्यास मदत होते. तसे पहायला गेले तर बौद्ध धर्मात 'उपोस्थ' या गोष्टीला फार महत्व आहे. 'उपोस्थ' या शब्दाचा अर्थ 'जवळ बसणे' असा असून हा शब्द 'उप+स्था' या संस्कृत धातूपासून हा शब्द तयार झालेला आहे. 'जवळ बसणे' या शब्दाला बौद्ध धर्मात फार वेगळेपण आणि महत्वाचे सांगितले आहे. 
भिक्षूसंघाच्या एकसंधपणाच्या आणि शिस्तीच्या दृष्टीने  दोन विधी फार महत्वाचे मानले गेले आहेत. त्यातील पहिला विधी म्हणजे 'उपोस्थ किंवा उपोसथ विधी' हा होय. 'विनय महावग्गातील' वचनानुसार हा विधी मगध राज्याचा राजा 'बिंबिसार' याच्या सांगण्यावरून 'भगवान गौतम बुद्धांनी' आपल्या संघात स्वीकारला होता. जेव्हा 'भगवान गौतम बुद्ध' हे स्वत: 'राजगृह' म्हणजे आजचे बिहार मधील 'राजगिर' ये…

लावण्यवती 'मस्तानीची' उपेक्षित समाधी.

Image
महाराष्ट्रातील दऱ्या खोऱ्यात अनवट वाटांवर वारंवार भटकले तरी भटक्यांची मन हि कायम सह्याद्रीच्या पर्वत रांगांकडे ऐतिहासिक शहरांकडे आपोआप खेचली जातात. शनिवार-रविवार म्हणजे ‘डोंगर भटक्यांचे’ आवडते दिवस या दोन दिवसांचे प्लॅनिंग सुरु होते ते सोमवार पासूनच एक भटकंती थांबत नाही तोपर्यंत दुसऱ्या भटकंतीचे वेध लागलेले असतात. अश्याच अनवट भटकंतीसाठी विविध ऐतिहासिक स्थळे शोधणे अपरिचित वाटांवरून फिरणे आणि निसर्गाचा आणि इतिहासाचा मनमुराद आनंद लुटणे म्हणजे एक पर्वणीच असते. असेच एक सुंदर ऐतिहासिक ठिकाण आजही भटक्यांना खुणावत आहे ते म्हणजे पाबळ गावात असलेली ‘मस्तानीची समाधी’.

पुणे-शिरूर रस्त्यावर शिरूरपासून 'पाबळ' या गावी जाणारा फाटा फुटतो.पाबळ गावी जाण्यासाठी पुण्याहून एस.टी सेवा उपलब्ध आहे परंतु स्वतःचे वाहन असल्यास कधी पण उत्तम असते वाटेतले एखादे अपिरीचीत ठिकाण देखील बघायला मिळते त्याचाही मनसोक्त आनंद आपल्याला लुटता येतो. पुणे शिरूर रस्त्यावर असलेले 'पाबळ' हे गाव जरी इतर चार गावांप्रमाणे दिसणारं असलं तरी ऐतिहासिकदृष्टय़ा अतिशय महत्त्वाचं आहे. 'बाजीराव पेशव्यांची' द्वितीय पत्नी अस…

गुंजण मावळातील 'अमृतेश्वर मंदिर'

Image
महाराष्ट्रामध्ये प्राचीन आणि मध्ययुगीन कालखंडामध्ये अनेक मंदिरे उभारली गेली काही मंदिरे ही आजही महाराष्ट्रातील आडवाटांंवर असून देखील दुर्लक्षित आहेत. प्राचीन काळात किंवा मध्ययुगात या मंदिरांचे महत्व खूप होते असे आपल्याला त्यांच्या कोरीवकामावरून तसेच मंदिरांच्या बदलत जाणाऱ्या शैलींवरून समजून येते. असेच एक सुंदर मंदिर हे पुण्यापासून जवळच प्रसिद्ध असलेल्या 'बनेश्वर' मंदिरापासून अवघ्या ५ कि.मी. अंतरावर 'मोहरी' गावामध्ये असलेले 'अमृतेश्वर मंदिर'  आजही तसे उपेक्षितच आहे.

'मोहरी' गावामध्ये असलेले 'अमृतेश्वर मंदिर'
अमृतेश्वर मंदिराकडे जायचे असेल तर स्वारगेट बस स्थानकामधून 'तांभाड' या गावामध्ये जाणारी बस पकडावी ही 'तांभाड' पुण्यावरून नसरापूर येथून दीडघर, कतकावणे, हातवे बुद्रुक, तांभाड या गावामार्गे मोहरी या गावात यावे. पुणे - सातारा महामार्गावरून भोर फाट्यावरून आत वळावे आणि कासुर्डी गावाजवळील गुंजवणी नदीच्या जवळील अरुंद पुलास उजव्या बाजूला ठेवून हातवे, तांभाड मार्गे मोहरी गाव देखील आपल्याला गाठता येते. या गावाजवळून 'गुंजवणी नदी' व…

पुणे शहराच्या विस्मृतीमध्ये गेलेला 'किल्ले हिस्सार किंवा पांढरीचा कोट'

Image
मुळा आणि मुठा नदीच्या संगमावर वसलेले 'पुणे शहर' म्हणजे महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी एवढेच नव्हे तर पुण्याला 'ऑक्सफर्ड ऑफ ईस्ट' म्हणून देखील ओळखले जाते. हेच पुणे शहर आता स्वतःची कात टाकत आता 'मेट्रो शहर' बनत आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने पुण्याचे भाग्य उजळले आणि पेशव्यांच्या कालखंडात पुण्याचे नाव जगाच्या पाठीवर जरी कोरले गेले असले तरी देखील 'पुणे' शहराला प्राचीन इतिहासाचा वारसा लाभलेला आहे. 'राष्ट्रकुट' काळापासून पुणे शहराचे उल्लेख आपल्याला आढळतात. परंतु बऱ्याच लोकांना हे माहिती नसते कि पुण्यामध्ये एक किल्ला देखील होता. इ.स. १५ व्या शतकाच्या सुरुवातीला 'बहामनी' राजवटीच्या कालखंडात पुणे शहरामध्ये एक 'कोट' उभारला गेला त्यालाच 'किल्ले हिस्सार किंवा पांढरीचा कोट' असे म्हटले जाऊ लागले आणि पुणे शहराचे महत्व वाढले.
इ.स. १३१८ साली अल्लादिन खिलजीने यादवांचा पराभव केल्यानंतर संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये राज्य सुरु झाले ते दिल्लीच्या सुलतानांचे. याच कालखंडात पुण्यावर 'सुलतानी' अंमल सुरु झालेला आपल्याला पहायला …