Posts

'मांडवा उर्फ श्रीवर्धनगड' किल्ल्यावर असलेला 'कोळगाव दीपस्तंभ'

Image
महाराष्ट्रामध्ये असे बरेच किल्ले आहेत जे आज नामशेष झालेले आहेत परंतु या किल्ल्यांच्या अंगाखांद्यावर काही ना काही खुणा या आपल्याला पहायला मिळतात. अश्याच किल्ल्यांच्यापैकी एक किल्ला म्हणजे 'मांडव्याचा किल्ला' उर्फ 'श्रीवर्धनगड'. 'अलिबाग-रेवस' रस्त्यावर असलेला हा किल्ला एकेकाळी अत्यंत महत्वाचा किल्ला होता. 'अलिबाग-रेवस' रस्त्यावरून आपण जेव्हा जात असतो तेव्हा आपल्याला एक टेकडी बघायला मिळते. या टेकडीवर आपल्याला एक उंच धुराड्यासारखा चुन्याचा रंग दिलेला मनोरा बघायला मिळतो. तो उंच मनोरा म्हणजे एक इंग्रजांच्या काळातील 'दीपस्तंभ' आहे. हा दीपस्तंभ आजूबाजूच्या पंचक्रोशीमध्ये 'कोळगाव दीपस्तंभ' म्हणून ओळखला जातो. 
'मांडवा उर्फ श्रीवर्धनगड' किल्ल्यावरच्या टेकडीवर असलेला 'कोळगाव दीपस्तंभ' 
हा 'कोळगाव दीपस्तंभ' हा 'मांडवा उर्फ श्रीवर्धनगड' किल्ल्यावरच बांधला आहे. आज जरी मांडवा किल्ल्याचे अस्तित्व आपल्याला सगळे सापडत नसले तरी 'कोळगाव दीपस्तंभ' हा त्याच्यावर असलेल्या महत्वाच्या खुणेपैकी आहे. यावरून आपल्याला 'मांड…

अकोल्याचे उत्कृष्ट शिल्पकलेचे 'सिद्धेश्वर मंदिर'

Image
नगर जिल्हा असे नाव उच्चारले कि सर्वप्रथम डोळ्यासमोर येते ते शिखरसम्राज्ञी 'कळसूबाई' या शिखराचे अत्यंत भौगोलिक वैविध्याने नटलेल्या या नगर जिल्ह्यामध्ये डोंगरांच्या कुशीत 'अकोले' नावाचे अत्यंत सुंदर टुमदार गाव वसलेले आहे. या गावाशेजारून अमृतवाहिनी 'प्रवरा नदी' वाहते तसेच 'अगस्ती ऋषींच्या' वास्तव्याने पावन झालेल्या 'अकोले' ह्या गावामध्ये 'सिद्धेश्वर' नावाचे अत्यंत सुंदर कलाकुसरीचे साधारणतः १३ व्या शतकात एक मंदिर उभारले गेले आहे. 
'सिद्धेश्वर' मंदिराला भेट द्यायची असल्यास संगमनेर मार्गे 'अकोले' हे गाव गाठावे. प्रवरा नदीच्या काठावर वसलेल्या या सुंदर गावी जाण्याचा रस्ता तसेच आजूबाजूचा निसर्गरम्य परिसर आपले लक्ष वेधून घेतो 'संगमनेर' या गावापासून अवघ्या २५ कि.मी. वर असणाऱ्या या गावी जाणारा रस्ता देखील अत्यंत चांगला आहे. 'अकोले' या गावी जायला शक्यतो स्वतःचे वाहन असलेले कधीही उत्तम तसेच पुण्यामधून 'अकोले' पर्यंत थेट बससेवा उपलब्ध आहे. आपली स्वतःची गाडी थेट 'सिद्धेश्वर' मंदिरापर्यंत जाते.

 सिद्धेश्वर …

मावळातील रांजण खळगे 'कुंडमळा'

Image
महाराष्ट्राला जेवढे ऐतिहासिक महत्व लाभले आहे तेवढेच भौगोलिक महत्व देखील लाभलेले आहे. महाराष्ट्रातील पुण्याजवळील मावळ तालुका प्रसिद्ध आहे तो म्हणजे विविध जातीच्या तांदुळासाठी. या मावळ तालुक्यामधून विविध नद्या देखील वाहतात आणि या नद्यांच्या खोऱ्यामध्ये इंद्रायणी, आंबेमोहोर असे प्रसिद्ध तांदुळाचे उत्पादन केले जाते. परंतु या मावळातल्या 'इंद्रायणी' नदीमुळे तळेगाव पासून जवळच सोमाटणे फाट्याजवळ काही निसर्गनिर्मित 'रांजण खळगे' तयार झालेले आहेत.
तसे पहायला गेले तर महाराष्ट्रामध्ये निघोज येथील रांजणखळगे हे जगप्रसिद्ध आहेत. या निघोज येथील रांजण खळग्यांंना सगळेच भेट देतात परंतु पुण्यापासून अगदी जवळ असलेले 'कुंडमळा' येथील इंद्रायणी नदी निर्मित रांजण खळगे आजही उपेक्षित आहेत. तसे पहायला गेले तर 'कुंडमळा' हे 'इंदोरी' आणि 'शेलारवाडी' या गावांच्या सीमेवर वसलेले ठिकाण आहे. पुण्यापासून अगदी जवळ असल्याने स्वतःची गाडी असेल तर उत्तमच परंतु येथे जाण्यासाठी आपण मुंबई-पुणे महामार्गावरील 'बेगडेवाडी' स्टेशन येथे उतरून देखील 'कुंडमळा' येथे जाऊ शकता. 

'सदाशिवरावभाऊ पेशवे' यांच्या स्मरणार्थ बांधलेला तलाव

Image
महाराष्ट्रात आजही अशी बरीच ठिकाणे आहेत जिथे आजही इतिहासाच्या पाउलखुणा आजही लपलेल्या आहेत. अश्याच काही पाउलखुणा या कर्जत पासून जवळच असलेल्या 'भिवपुरी' गावात आपल्याला पहायला मिळतात. भिवपुरी गाव मुळातच निसर्गरम्य असल्यामुळे या 'भिवपुरी' गावामध्ये काही घाटवाटा या देशावरून खाली उतरतात. अश्या या महत्वाच्या 'भिवपुरी' गावामध्ये एक सुंदर 'पेशवेकालीन तलाव' आजही आपले अस्तित्व टिकवून आहे.
'भिवपुरी' येथे यायचे झाले तर आपल्याला पुण्याहून कर्जतमार्गे येता येते तसेच मुंबईवरून कर्जत गाठून आपल्याला 'भिवपुरी' येथे आपल्याला येता येते. कर्जत गावामधून 'भिवपुरी' गावामध्ये येण्यासाठी आपल्याला रिक्षा देखील सहज उपलब्ध होतात. 'भिवपुरी' हे गाव मुळातच निसर्गसौंदर्याने नटलेले आहे. याच्या एका बाजूला उंचच उंच सह्याद्रीचे कडे आपले लक्ष वेधून घेतात. पावसाळ्यामध्ये या ठिकाणी सगळ्या बाजूने धबधबे अक्षरशः कोसळत असतात. अश्या सुंदर ठिकाणी बांधला गेलेला 'पेशवेकालीन तलाव' यामध्ये अजून भर घालतो.


'सदाशिवरावभाऊ पेशवे' यांच्या स्मरणार्थ बांधलेल्या तलावा…

'प्राँग्ज' दीपस्तंभ

Image
प्राचीन काळापासून समुद्रामधील 'दीपस्तंभांचे' महत्व आपल्याला दिसून येते. हे 'दीपस्तंभ' आजही आपली फार महत्वाची भूमिका बजावताना आपल्याला दिसतात. यासाठी 'दीपस्तंभ' म्हणजे काय हे पण आपल्याला थोडे समजून घेणे महत्वाचे ठरेल. 'दीपस्तंभ' म्हणजे समुद्रातल्या जहाजांना रात्रीच्या वेळेस रस्ता दाखवण्याचे काम हे 'दीपस्तंभ' शतकानुशतके करत आहेत. असाच एक महत्वाचा 'दीपस्तंभ' हा भारताची आर्थिक राजधानी असलेल्या 'मुंबई' शहराच्या नैऋत्येस असणाऱ्या 'कुलाबा' येथे आजही उभा आहे. कुलाबा येथील हा दीपस्तंभ 'प्राँग्ज' दीपस्तंभ' म्हणून ओळखला जातो.
मुंबई बेट जेव्हा पोर्तुगीजांकडे होते तेव्हा त्यांनी कुलाब्यापासून साधारणपणे ३.५ किलोमीटर अंतरावर जवळपास १४३ फूट उंचीचा एक दगडी मनोरा उभारला ह्या दगडी मनोऱ्यावर जहाजांना रात्रीचे मार्गदर्शन व्हावे यासाठी आग पेटवली जात असे. पुढे जेव्हा इंग्रजांची सत्ता मुंबईवर आली तेव्हा इंग्रजांनी याच ठिकाणी इ.स. १७६८ साली ५००० रुपये खर्च करून भारतामधील पहिला 'दीपस्तंभ' बांधला. हा दीपस्तंभ नव्याने बांधला तेव…

रामचंद्रदेव यादव याचा कोपराड येथील 'गद्धेगाळ'

Image
आपल्या महाराष्ट्रामध्ये विविध राजसत्ता नांदल्या त्यापैकीच एक महत्वाची राजसत्ता म्हणजे देवगिरीचे यादव घराणे. या घराण्यातील 'रामचंद्रदेव यादव' हा सर्वश्रुत आहेच. याच 'रामचंद्रदेव यादव' राजाचा एक महत्वाचा शिलालेख असलेला एक गद्धेगाळ सापडला तो ठाणे जिल्ह्यातील वसई तालुक्यातील कोपराड या गावी. हा शिलालेख महत्वाचा ठरतो याचे अजून एक महत्वाचे कारण म्हणजे  या गद्धेगाळाच्या शिलालेखामध्ये आपल्याला मुसलमानी अधिकाऱ्याचे नाव दिसते त्यामुळे हा शिलालेख अत्यंत महत्वाचा ठरतो.
'रामचंद्रदेव यादव' याचा हा शिलालेख कसा सापडला ते देखील पाहणे आपल्याला फार महत्वाचे ठरेल. इ.स. १९५५ मध्ये तत्कालीन एशियाटिक सोसायटी, मुंबई येथील ग्रंथपाल 'श्री. अ. ना. गोरे' हे जेव्हा कोपराड येथे 'चक्रवर्ती सम्राट अशोक' याच्या ९ व्या शिलालेखाचा पूर्वार्ध शोधायला गेले होते तेव्हा कोपराड गावामध्ये त्यांना 'रामचंद्रदेव यादव' याचा हा शिलालेख मिळाला. हा शिलालेख मिळाल्यानंतर त्यांनी कोपराड या गावामधून ही गद्धेगाळाची शिळा त्यांनी एशियाटिक सोसायटी, मुंबई येथे आणली. एशियाटिक सोसायटी, मुंबई येथे …

दुर्गभटक्यांची पंढरी 'हरिश्चंद्रगडावरील शिलालेख'

Image
पुणे, ठाणे आणि अहमदनगर या तीनही जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेला एक पुराणपुरुष असलेला पर्वत म्हणजे 'हरिश्चंद्रगड'. भटक्यांची पंढरी असलेल्या या 'हरिश्चंद्रगडाला' विशेष महत्व लाभले आहे ते त्याच्या नैसर्गिक 'कोकणकड्यामुळे'. 'हरिश्चंद्रगड' येथे जाण्यायेण्याच्या वाटा गिर्यारोहकांना आता अगदी माहिती आहेत. खिरेश्वर, पाचनई या वाटांवरून सतत गिर्यारोहक येत असतात तसेच 'नळीची वाट' आता हि फारच प्रसिद्ध वाट झालेली आहे. यापैकी 'नळीच्या वाटेवरून' वरती येतो तेव्हा आपण 'कोकणकड्याजवळ' येतो. तसेच 'पाचनई'  आणि 'खिरेश्वर' मार्गे आपण 'हरिश्चंद्रगडावर' असणाऱ्या 'हरीश्चंद्रेश्वर' मंदिराच्या इथे आपण येऊन पोहोचतो. मुळात सगळे भटके 'हरिश्चंद्रगड' येथे येतात ते केवळ 'कोकणकडा' बघायला आणि 'इंद्रवज्र' बघायला. परंतु पौराणिक आख्यायिकेंसोबत 'हरिश्चंद्रगड' येथे असलेल्या 'लेण्या' आणि 'मंदिरे' देखील फार महत्वाच्या गोष्टी आहेत. याचे मुख्य कारण म्हणजे दुर्गभटक्यांची पंढरी असलेल्या 'हरिश्चंद्र…